René Magritte

Rene Magritte przemawia do wyobraźni. Jego obrazy często zawierają puentę. Są jednak wieloznaczne. Wyrywają nas z koleiny oczekiwań i stereotypowej percepcji. Musiałem więc pójść na wystawę w Królewskim Muzeum Sztuk Pięknych w Antwerpii. Trwała już od listopada i miała się skończyć 22 lutego, a więc w czasie mojego pobytu. 

Przypomniało mi się, że wiele lat temu byłem w Brukseli na przeglądowej wystawie jego dzieł. Czy to było w 2009, a może nawet w 1996 roku, nie pamiętam dokładnie. Wiele z dzieł Magritte'a sprzedano wtedy do USA i w Belgii było oburzenie, że ich surrealistę wyprzedaje się za granicę. Zorganizowano więc wielką wystawę, która podobnie jak tegoroczna zgromadziła jego obrazy z różnych, także zagranicznych galerii.

No to popatrzmy kilka klasyków Margritte'owskich:

Robert (Bob) Elsen, który wówczas - chyba jednak było to w 2009 roku - zajmował się w ministerstwie kultury opieką nad Domem Tłumacza, wtedy jeszcze umiejscowionym w lowańskim beginażu, na moje pytanie jak zdobyć bilety, odparł: Zapomnij! Faktycznie bilety wyprzedały się na pniu, gdy tylko ogłoszono sprzedaż.

Potem jednak zadzwonił i powiedział, że ostatniego dnia wystawy pracownicy ministerstwa wejdą na nią na specjalny pokaz. Bob do mnie: przyjadę po ciebie, wejdziesz ze mną, mówisz po niderlandzku, nikt nic nie zauważy, M. wejdzie z tobą. I faktycznie. Chodziliśmy po tej wystawie, oglądaliśmy i nie mogliśmy się z M. napatrzeć. Połowa urzędników od kultury przeszła szybko, bo w ostatniej sali była przygotowana recepcja, takie party na stojąco z winem i jedzeniem. M. i ja byliśmy ostatni. Na każdy obraz, na każdą salę poświęcaliśmy dużo czasu. Za nami był już tylko... strażnik. 

W tym roku z kolei ja spędziłem w Koninklijk Museum voor Schone Kunsten w sumie pięć godzin. Ale oczywiście najpierw udałem się na wystawę Magritte'a. Zaskoczyły mnie obrazy z wczesnej poszukiwawczej fazy jego twórczości, kiedy przemawiał do niego kubizm. 

Potem zaczął się już krystalizować osobny, tak charakterystyczny style Magritte'a.

Nie podaję tytułów obrazów, choć teraz żałuję, że nie sfotografowałem większości z nich. Sam Magritte twierdził, że tytuły jego obrazów są dodatkowym zabezpieczeniem dzieł przed logiką lub pozbawioną znaczeń estetyką. Znaczenie tytułów nie polega na objaśnianiu, lecz na szoku, który wywołuje kombinacja obrazu i języka, rzeczywistości i snu. Tytuły mają za zadanie uchronić obraz przed automatycznie narzucającym się znaczeniem w określonym rozpoznawalnym kontekście. Mają prowokować dyskusję i niepokoić, a także udaremniać "redukowanie poezji do pozbawionej znaczenia gry".   

To na koniec ostatnie, nawet niedokończone dzieła. 

Pod koniec zaskoczył ponownie, nawiązując w twórczy i przewrotny sposób do obrazu Jacquesa-Louisa Davida "Portret Madame Récamier", najpierw na obrazie, a potem wchodząc w dodatkowy przestrzenny wymiar dzięki rzeźbie.

Genialna strucla

Moja mama zwykła o takich potrawach i smakach mówić w zachwycie „genialne”. Pisałem już o piekarni-cukierni Kleinblatta. Wczoraj jednak odkryłem Heimishe Gebak na Terlirststraat. 

Byłem w archiwum literackim Letterenhuis i wracałem ze śródmieścia Antwerpii do domu inną trasą niż zazwyczaj. Dzięki temu wszedłem w inną część zamieszkałej przez ortodoksyjnych żydów dzielnicy. Przed wystawą stało kilka osób, jakaś Flamandka coś komuś tłumaczyła, chyba gościom, może z Holandii, a ja kątem oka zobaczyłem strudel z jabłkami. Od razu się do mnie uśmiechnął. Odpowiedziałem uśmiechem, bo spodobał tymi się ten wypiek. Tak na oko i od pierwszego wejrzenia. 

Słuchajcie: genialne, albo niebo w gębie! No czegoś takiego to ja nawet w Wiedniu nie jadłem. Wszystko jak należy, ciasto, wypełnienie, jabłka i fragmenty masy jakby z lekkim aromatem migdałowym. No i zrobiłem sobie w domu ucztę, kawa, strudel, fotel. 

A że piątek był akurat, to jeszcze chałkę nabyłem drogą kupna-sprzedaży. "Nog chałka, alstublieft!", powiedziałem. Sprzedawczyni w chuście (ponieważ pracuje przy jedzeniu więc miała na szajtł zawiązaną chustę) spojrzała na mnie, potem na półkę z chałkami i spytała "Deze?". Kiwnąłem głową. Ona, że to mała i da mi średnią. No dobra, wziąłem średnią. W domu chleb się skończył, mogę jeść przez wekend i chałkę. 

No, kochani, chała to nie była! Na pewno nie! Świetnie wypieczona chałka. Antwerpska. Lekko posypana sezamem. Z masłem - genialna, jak powiedziałaby moja mama, która na Wielkanoc, ale tylko na Wielkanoc, zwykła jadać babkę drożdżową z wędliną. Cóż... 

Antwerpski Anioł Stróż

Jest mokro. Belgijska pogoda. Deszcz, przejaśnienie, deszcz, prześwitujące słońce. Deszcz. Co mi tam! Wybrałem się do muzeum. Na pieszo. 

Po drodze widzę tu i ówdzie symbol Antwerpii. Takie A z promyczkami, a może to są skrzydełka? Mam taką torbę na zakupy w domu, kupiłem przed laty i teraz wziąłem ze sobą: czerwona z tym promieniejącym A. I przypomniało mi się, że kiedy jako dziecko chodziłem na katechezę, chyba niesłusznie wtedy i dziś nazywaną "religią", rysowaliśmy różne biblijne sytuacje i zamiast postaci rysowaliśmy litery. A więc M za Maryję, J za Józefa, a za Pana Jezusa P z X czyli chrystogram (wtedy nie widziałem, że to dwie greckie litery chi - x oraz rho - P, pierwsze litery słowa Chrystus), no i rysowaliśmy sporo aniołów, które miały kształt litery A ze skrzydełkami. Teraz widzę je w Antwerpii. 

Pierwsze katechezy jako przedszkolak otrzymywałem od siostry Wenancji. I dałbym jej pierwsze miejsce na pudle w antwerpskim parku (może nawet przed panią Młodzianowska, moją nauczycielką w pierwszych klasach podstawówki?) Piszę "jako przedszkolak", bo nie mieli co ze mną zrobić w domu, to chodziłem już wcześniej ze starszym o dwa lata bratem do salki katechetycznej. (Tak, katecheza wtedy już nie była w szkole i jeszcze nie była w szkole...) Siostra zakonna kulała na jedną nogę i mimo grubszej podeszwy i podwyższonego obcasa, nie dało się ukryć, że jedną nogę miała krótszą. Siostra Wenancja robiła to jednak z dużym wdziękiem, a ja nigdy nie pomyślałem, że jest inwalidką, bo przy każdym kroku jej czarny habit lekko i kształtnie kołysał się wokół jej figury. Miała niesamowity, szczery, dobry uśmiech, choć gęste brwi, mocno zarysowane pod białą usztywnioną opaską na czole i czarnym welonem mogły sprawiać inne wrażenie. Ale nie na nas znających ją od dziecka. Należała do Sióstr Służebniczek NMP i dlatego miała przygotowanie do pracy z nami. 

Wenancja - to imię pochodzi z łaciny venans i oznacza 'polujący'. Siostra na mnie nie polowała, choć życzyła mi, żebym został księdzem. Nie zostałem. Marek Dragun, mój kolega z klasy, również typowany przez Wenancję na duchownego, także nie został. Ale dostałem od siostry Wenancji książkę, którą pod latach na nowo odkryłem w swojej bibliotece: Smak winnic Twoich. Wybór liryki religijnej Zachodu, wydaną przez PAX w przekładzie Mikołaja Bieszczadowskiego jeszcze przed moim urodzeniem, bo w 1956 roku. Siostra wpisała mi też dedykację. Książkę mam do dziś. To antologia poezji belgijskiej, niemieckiej, francuskiej i hiszpańskiej. To w niej mając już kilkanaście lat czytałem po raz pierwszy wiersze Frederica Garcii Lorci czy Oscara Miłosza, a także kilku belgijskich poetów, m.in. Flamanda Raymonda Herremana. Więc może podarowując mi tę książkę z wierszami siostra Wenancja wytyczyła mi nie księżowską wprawdzie tylko poetycką i translatologiczną ścieżkę życia? 

I tak rozmyślając o siostrze Wenancji, katechezie i lirykach belgijskich dotarłem do Królewskiego Muzeum Sztuk Pięknych, więc po tej dygresji jeszcze c.d.n.

Projekt zakończony

Wiele, bardzo wiele lat temu tłumaczyłem poetkę flamandzką, której wiersze mnie poruszyły. Była w nich jakaś egzystencjalna powaga i ekonomia, by nie powiedzieć oszczędność słowa, sformułowania wycyzelowane na zwyczajne, obrazy proste, a przez to przemawiające mocniej. 

Potem dzięki staraniom Kłodzkiego Klubu Literackiego ukazał się tom wierszy Miriam Van hee Komunikacja miejska. Był rok 1992. Poetka przyjechała na prezentację książki do Kotliny Kłodzkiej. Bawiła też u nas w domu. To nie była pierwsza wizyta tej belgijskiej slawistki w Polsce, ale zapoczątkowała kolejne, bo potem jeszcze kilkakrotnie przyjeżdżała do Polski. Z wizyt w ostatnim okresie mogę wspomnieć zaproszenie na Festiwal Conrada w 2011 roku. Van hee brała też udział w 2012 roku w lubelskich spotkaniach "Czas poetów - poezja w czasie kryzysu". A ja zapraszałem ją na warsztaty translatorskie dla moich poznańskich studentów w 2015 roku i zorganizowałem wieczór autorski w klubie "Pod Pretekstem". I w tym samym roku opublikowałem szereg jej wierszy w "Pomostach. Dolnośląskim roczniku literackim" (t. 20) 

Zaproszono nas oboje, poetkę i jej tłumacza, do przygotowania "Wierszy w metrze" w szóstej edycji tej miejskiej akcji w 2016 roku. W 2019 występowała na Poznaniu Poetów i wrocławskim Silesiusie. Czas mijał. Van hee nadal publikowała. Z dość dużą regularnością. Powstał więc pomysł na kolejny polski wybór jej wierszy. Projekt rodził się bólach. Byłem w antwerpskim Domu Tłumacza w 2014 roku właśnie w związku z tłumaczeniem tej poezji. 

W końcu udało się i dzięki festiwalowi Europejski Poeta Wolności Miriam przyjechała do Gdańska i wzięła w nim udział, bo była nominowana do tej nagrody wraz z przełożonym przeze mnie tomem Utrata czasu. Wiersze z lat 1996-2020. Byliśmy oboje finalistami, ale nagrody nie dostaliśmy. Trudno. Nominacja to też nobilitacja. Dla mnie najważniejsze, a sądzę, że także dla Poetki, że w końcu ukazał się tom jej wierszy, obszerny, przekrojowy, pokazujący, co w tej twórczość stałe, a co zmienne. A oto przykład. Wiersz bez tytułu wydrukowany w kwietniu 2024 roku "Piśmie. Magazynie opinii".

wynająć coś nad morzem
by patrzeć na nieskończoność
na wodę, jak nadchodzi i odchodzi
jak dosięga, a potem znów odstępuje od
już prawie swojego, już prawie, jak w zabawie

i na spacerowiczów zmagających się
z wiatrem i ich bezgłośne nawoływania

by wrócić do domu, na wiatr
rzucać obietnice i pisać
listy, w rozpaczy, a może
w znużeniu, lecz z nadzieją
na odpowiedź, na zrozumienie
lub brak

Jest w Utracie czasu, jak sam tytuł sugeruje, wiele lirycznych, nastrojowych wierszy. Ale także kilka świadczących o zaangażowaniu emocjonalnym we wszystko, co się wydarza, choć wyciszonym w słowach. Najlepiej podam dwa przykłady.

pierwszy dzień wiosny

 

z placu dochodziły jeszcze kopnięcia piłki

przy otwartych oknach ktoś ćwiczył muzykę

coś południowego opanowało ulicę

drzwi uchylono 

 

zanieśliśmy na pocztę listy

radośni i podnieceni jak dzieci wieczorem

na dzień przed szkolną wycieczką

 

a gdzieś tam wojska

znów ruszyły do akcji

chłopczyk w czerwonej koszulce

przyśniła mi się książka, w której utkwiła
grudka zaschniętej kluski, jeszcze z czasów
kiedy studiowałam, zjadłam ją i zaraz poczułam
że umrę, ale się obudziłam, tamtego poranka

wszystkie gazety pokazały zdjęcie
chłopczyka wyrzuconego na brzeg, leżał
z twarzą w piasku, a morze uczyniło gest
obmywając go do czysta, jego czerwoną

koszulkę i czarne włosy, on śnił, marzył
lecz umarł, ostrożnie go uniesiono
trud był zbędny, waga piórkowa

Orzeł wylądował

Orzeł wylądował. Chyba jakoś tak. Na razie na frontonie jednej z kamienic na mojej ulicy. 

Ładny jest, kiedy go oświetla zimowe słońce. Napawa nadzieją, choć to nie łabędź... Ale przedwczoraj była typowa belgijska pogoda, którą my określamy mianem "słota": deszcz, choć niewielki, wiatr, niebo zasięgnięte chmurami, hydra chandry. A dziś? Proszę bardzo!  

Poszedłem więc do piekarni-cukierni Kleinblatta. Dla mnie kultowej. Ale znajomi z Literatuur Vlaanderen też znają słynne wypieki. Yannick na przykład rozpływał się nad sernikiem. Dla mnie natomiast zawsze był najważniejszy jabłecznik. A może szarlotka? 

Nie ma jabłecznika i nie ma szarlotki... 

Ekspedientka, chyba ta sama, co przed wielu laty, podtleniona blondynka, mówiąca po niderlandzku z dość przyciężkawym akcentem, pyta szefa. 

Nie, szef do mnie, że nie, nie będzie już, sezon się już skończył, pod koniec tygodnia będzie strudel. 

Biorę więc jakąś bułeczkę. Do kawy. I na dobry początek pobytu. Choć pamiętam ucztę sprzed lat - Kleinblatt!

No to jeszcze kilka fotek z drogi do Kleinblatta i z powrotem.

Mały Afrykańczyk czyli jestem w Belgii

Kilka lat temu, dokładnie w 2023 roku, zacząłem ten wpis. Nie było mi jednak dane dokończyć go, ani opublikować. Właściwie już byłem w Belgii, bawiłem u przyjaciół, to miały być trzy dni wstępu do miesięcznego pobytu, zaraz potem miałem się przenieść do Antwerpii do Domu Tłumacza, ale... w kraju zmarły dwie bliskie mi osoby... jedna po drugiej. I musiałem wracać do Polski. Jeszcze miałem nadzieję, że może w drugiej połowie grudnia uda mi się dojechać do Antwerpii, ale nic się już nie składało. Teraz, kiedy znów jestem tutaj w mieście nad Skaldą i pracuję nad kolejnym przekładem, wróciłem do tamtego wpisu. To jakby podwójne wspomnienie: tamtego grudnia 2023 roku i  mojego dzieciństwa. Dlaczego akurat takie - wyjaśni się niebawem w kolejnych wpisach. 

Szukałem w internecie jakiegoś obrazu. I nagle, ni stąd ni zowąd, mignęła mi gdzieś ikonka książki z dzieciństwa. Książeczki właściwie, bo był to raczej rodzaj cienkiej broszurki o nieksiążkowym podłużnym kształcie, ale taka była cała seria "Poczytaj mi Mamo". Klikam i zalewa mnie fala dawnych uczuć zupełnie jakbym otworzył jakiś przepust wodny, co tam przepust - całą śluzę! Przez ułamek sekundy pamięć całego mojego ciała ożywa: Mały Afrykańczyk! Czytam na okładce nazwisko autorki: Ewa Szelburg-Zarębina, tak, kobieta o nazwisku niemal posągowym, bo tyle razy wybrzmiewało w moich uszach, kiedy byłem dzieckiem. 

Autorka bardzo ciekawego bloga "Z bajką przez świat" umieściła zdjęcia wszystkich stron książeczki. Kartkuję więc. Strony lekko pogniecione. Fantastycznie! Wygląda to realnie i jest tak jakbym przewracał je własnymi dłońmi, małymi dłońmi dziecka. Nagle w głowie ożywają wspomnienia, głęboko zakodowane obrazy w jednej chwili są już na powierzchni. 

To napisałem w 2023 roku, A potem, po kilku latach, pisząc autobiografię rodzinną powróciłem do tej lektury. Wspomnienie otrzymało teraz taki kształt:

"Kiedy byłem małym chłopcem, Afryka jeszcze nie kojarzyła mi się z niczym szczególnym. No prawie z niczym, bo bardzo mi się podobał radosny i rozbrykany Murzynek Bambo, choć „ten nasz koleżka” był jeszcze przecież przedwojenny. A może właśnie dlatego lekturowo się z nim zaprzyjaźniłem? I nic na to nie poradzę, że dziś przez to ciepłe wspomnienie słowo „Murzyn” nie kojarzy mi się źle, tak sformatował mnie już w wieku przedszkolnym Julian Tuwim, a potem jeszcze socjalistyczny internacjonalizm i solidarność z uciskanymi ludami Trzeciego Świata, że Murzyni i murzyńskość kojarzyła mi się dobrze, z solidarnością, uczuciem empatii i zaangażowania, choć nic nie wiedziałem ani o négritude, ani o black conciousness. Z wierszem o Bambo zetknąłem się już w domu, na stronie 151 wydanego w 1952 roku, a więc jeszcze przed moim urodzinami, Elementarza Mariana Falskiego, podłużny podręcznik miał luźne strony, pewnie dlatego, by ukryć ślad po wydartej kartce numer 138, na której, jak się potem dowiedziałam, widniał prezydent Bolesław Bierut, oficjalny, a potem długo utajniony patron Uniwersytetu Wrocławskiego. Ale mój Bambo nie był jedyną chłopięcą identyfikacją, pamiętam na przykład także Małego Afrykańczyka Ewy Szelburg-Zarembiny, który pochodził z 1953, niemal z tego samego roku co Falski i patron UWr. Bierut, ale ja musiałem go poznać dopiero w późniejszych wydaniach w serii „Poczytaj mi Mamo”: mojego Małego Afrykańczyka opublikowano 27 kwietnia 1959 roku, kiedy akurat skończyłem roczek, a Ministerstwo Oświaty ujęło go w planie centralnego zakupu książek do bibliotek szkół podstawowych i wydrukowało aż 150 000 egzemplarzy książeczki, więc dzięki temu gigantycznemu nakładowi ktoś u nas w domu kupił Małego Afrykańczyka. I kiedy już potrafiłem czytać byłem pod wrażeniem tego, jak krzyczał „afrykański biały dozorca na czarnego afrykańskiego chłopca”, który ociągał się przy zbiorze goździków. No i były jeszcze przepiękne ilustracje Zdzisława Witwickiego w książce Gizeli Vallerey Baśnie afrykańskie, przełożonej przez Jadwigę Dackiewicz specjalnie dla mnie, tak mi się przynajmniej wydawało, kiedy w wieku pięciu lat dostałem w prezencie tę moją pierwszą książkę w twardej oprawie, więc pewnie babcia musiała mi ją czytać."

Motyw afrykański w tym blogu nie ma bezpośredniego związku z moim pobytem w Belgii, w portowej Antwerpii, która była niegdyś otwarciem kraju na wyzysk Konga, ale skojarzeniowo - owszem. Raczej z tym, że tłumaczę właśnie książkę o niewolnictwie.